- Kemoterapi: Genellikle hızlı bölünen hücreleri hedef aldığından, kanser hücreleriyle birlikte saç kökü, bağırsak mukozası ve kemik iliği gibi sağlıklı dokuları da etkileyebilir; bu da saç dökülmesi, bulantı-kusma, ishal veya kabızlık, ağız ve boğazda yaralar, kan değerlerinde değişiklikler (bağışıklık sisteminin zayıflaması, anemi, kanama eğiliminde artış) gibi belirtilere yol açabilir.
- Hedefe yönelik tedaviler: Yan etkileri kemoterapi ajanlarından farklılık gösterir. Damardan ya da tablet ilaçlar kullanılabilmektedir. Çok farklı sayıda hedefe yönelik ajan şu anda kanser tedavisinde tek başına ya da diğer tedavi ajanları ile birlikte kullanılabilmektedir. Yan etkiler hedefe yönelik ajanlar arasında da farklılık gösterdiğinden, kullanılan ajanın özelinde hastalara bilgi verilmektedir.
- İmmünoterapi: Farklı bir yan etki profiline sahiptir; bağışıklık sisteminin aşırı aktive olmasına bağlı iltihabi reaksiyonlar, cilt döküntüleri veya nadiren organ fonksiyonlarını etkileyen daha ciddi tepkiler ortaya çıkabilir.
Yan etkilerin şiddeti kişiden kişiye, uygulanan doza ve tedavi süresine göre büyük farklılıklar gösterebilir; bu nedenle her hastanın deneyimi kendine özgüdür ve aynı tedaviyi alan iki hasta çok farklı belirtiler yaşayabilir.
Kanserle ilişkili yorgunluk, hastaların tedavi sürecinde en sık ve çoğu zaman en yıpratıcı biçimde deneyimlediği belirtilerden biridir. Sağlıklı bir insanın gündelik yorgunluğundan farklı olarak, bu tür yorgunluk dinlenmekle veya uyumakla tam anlamıyla geçmeyebilir; hastalar kendilerini sürekli bitkin, enerjisiz ve bazen en basit günlük işleri (yemek hazırlamak, duş almak, kısa bir yürüyüş yapmak) bile yapmakta zorlanacak kadar güçsüz hissedebilir.
Neden Olur?
Bu durumun birden fazla nedeni olabilir: kanserin kendisi, kemoterapi, radyoterapi veya ameliyat gibi tedaviler, anemi (kansızlık), uyku bozuklukları, ağrı, beslenme yetersizliği, duygusal yük (kaygı, depresyon) ve bazı ilaçların yan etkileri bu yorgunluğa katkıda bulunabilir. Yorgunluğun şiddeti kişiden kişiye büyük farklılık gösterebilir ve tedavi süreci ilerledikçe dalgalanmalar gösterebilir; bazı günler diğerlerinden çok daha zorlu geçebilir.
Baş Etmek İçin
- Yorgunluğun "normal" karşılanıp göz ardı edilmemesi ve doktorla açıkça paylaşılması en önemli adımlardan biridir; çünkü altta yatan anemi, tiroid sorunları, uyku bozukluğu veya depresyon gibi düzeltilebilir nedenler olup olmadığı araştırılabilir.
- Günlük yaşamda enerjiyi korumak için öncelikleri belirlemek, en önemli işleri günün en enerjik olunan saatlerine planlamak ve gerektiğinde yardım istemekten çekinmemek faydalı olabilir.
- Tamamen hareketsiz kalmak mantıklı görünse de araştırmalar, kişinin durumuna uygun hafif-orta düzeyde fiziksel aktivitenin (kısa yürüyüşler gibi) uzun vadede yorgunluğu azaltmada dinlenmekten daha etkili olabildiğini göstermektedir.
- Dengeli beslenme, yeterli sıvı alımı, gece uyku düzenine dikkat edilmesi ve gün içinde uzun olmayan, kısa dinlenme molaları vermek de enerji seviyesini dengelemeye yardımcı olabilir.
Yorgunluk uzun süre devam ederse veya günlük yaşamı ciddi biçimde kısıtlıyorsa, bu durumun tedavi ekibiyle detaylı şekilde konuşulması ve gerekirse destekleyici tedavi seçeneklerinin değerlendirilmesi önerilir.
Saç dökülmesi, bazı kemoterapi ilaçlarının sık görülen yan etkilerinden biridir ve görünümde oluşturduğu değişiklik nedeniyle duygusal olarak zorlayıcı olabilir. Ancak tüm kemoterapi ilaçları saç dökülmesine neden olmaz. Saçın ne kadar döküleceği kullanılan ilaca, doza ve tedavi planına göre değişebilir.
Neden Olur?
Kemoterapi ilaçları kanser hücrelerini hedeflerken saç köklerindeki hızlı çoğalan hücreleri de etkileyebilir. Bunun sonucunda saçlar incelerek veya dökülerek kaybedilebilir. Dökülme yalnızca baş saçlarında değil; kullanılan tedaviye bağlı olarak kaş, kirpik ve vücut kıllarında da görülebilir.
Ne Zaman Ortaya Çıkar?
Saç dökülmesinin ne zaman başlayacağı kullanılan tedaviye göre değişir. Bazı kemoterapi ilaçlarında tedavinin başlamasından birkaç hafta sonra fark edilmeye başlayabilir. Saçlar yavaş yavaş incelerek veya daha belirgin şekilde dökülebilir.
Neler Yapabilirsiniz?
- Saçınızı kısa kestirmek bazı kişiler için dökülme sürecini daha kolay yönetilebilir hale getirebilir. Ancak bu tamamen kişisel bir tercihtir.
- Saçınızı ve saç derinizi nazikçe temizleyin. Yumuşak bir saç fırçası veya geniş dişli tarak tercih edebilirsiniz.
- Saç kurutma makinesini kullanmanız gerekiyorsa düşük ısı tercih edin. Maşa ve düzleştirici gibi yüksek ısı uygulamalarından kaçının.
- Saç boyası, perma ve benzeri kimyasal işlemler saç ve saç derisini tahriş edebileceğinden, bunları kullanmadan önce tedavi ekibinize danışın.
- Peruk kullanmayı düşünüyorsanız, saç dökülmesi başlamadan önce seçim yapmak mevcut saçınızın rengini ve şeklini eşleştirmeyi kolaylaştırabilir. Şapka, eşarp veya bandana da tercih edebilirsiniz.
- Saçların azalmasıyla baş derisi güneşe ve soğuğa karşı daha hassas hale gelebilir. Dışarıdayken şapka veya başka bir baş örtüsüyle baş derinizi koruyun; açıkta kalan baş derisi için uygun güneş koruyucu konusunda sağlık ekibinizden bilgi alabilirsiniz.
- Saç dökülmesi sizi duygusal olarak zorluyorsa bunu sağlık ekibinizle paylaşın. Psikososyal destek veya görünüm değişiklikleriyle baş etmeye yönelik danışmanlık hizmetlerinden yararlanabilirsiniz.
Saçlar Yeniden Çıkar mı?
Kemoterapiye bağlı saç dökülmesi çoğu zaman geçicidir. Saçlar tedavi tamamlandıktan sonra genellikle yeniden uzamaya başlar; ancak eski uzunluğuna ve yoğunluğuna ulaşması zaman alabilir.
Yeni çıkan saçların başlangıçta rengi veya dokusu eskisinden farklı olabilir; örneğin daha kıvırcık veya farklı tonda çıkabilir. Bu değişiklikler zaman içinde azalabilir.
Nötropeni, kemoterapinin kemik iliği üzerindeki etkisi sonucu nötrofil adı verilen, enfeksiyonlarla savaşan beyaz kan hücrelerinin sayısının azalmasıdır. Bu durum, hastayı enfeksiyonlara karşı ciddi anlamda savunmasız bırakabilir ve acil tıbbi değerlendirme gerektirebilir.
Ne Zaman Ortaya Çıkar?
Birçok kemoterapi protokolünde nötrofil sayısı tedaviden yaklaşık 7–14 gün sonra en düşük seviyelerine ulaşabilir. Ancak bu zamanlama kullanılan kemoterapi ilaçlarına ve tedavi protokolüne göre değişiklik gösterebilir. Nötrofil sayısı daha sonra genellikle yeniden yükselmeye başlar. Doktorunuz kan tahlilleriyle bu süreci yakından takip edecektir.
Korunma Yolları
- Ellerinizi sık sık, en az 20 saniye boyunca sabunla yıkayın; el dezenfektanı yanınızda bulundurun.
- Özellikle nötrofil sayınızın düşük olduğu dönemlerde kalabalık ortamlardan ve enfeksiyonu olan kişilerle yakın temastan kaçının.
- Çiğ veya az pişmiş et, yıkanmamış meyve-sebze gibi enfeksiyon riski taşıyan gıdalardan uzak durun.
- Yumuşak kıllı diş fırçası kullanın; diş eti veya ağız içinde yaralanmaya neden olabilecek uygulamalardan kaçının.
- Kesik ve sıyrıkları hemen temizleyip kapatın.
- Herhangi bir aşı yaptırmadan önce onkoloji ekibinize danışın.
- Evcil hayvan dışkısı temizliği gibi enfeksiyon riski taşıyan işlerden bu dönemde kaçının.
ACİL DURUM — Hemen Tıbbi Yardım Alın
Ateşiniz 38°C veya üzerine çıkarsa, bunu bir ACİL DURUM olarak kabul edin ve en yakın acil servise başvurun. Nötropenik ateş, hızlı tıbbi müdahale gerektiren ciddi bir durumdur; ertelenmemelidir. Doktorunuzun önerisi olmadan ateş düşürücü ilaç alarak ateşin düşmesini beklemeyin; bu ilaçlar ateşi geçici olarak düşürerek enfeksiyon belirtilerini maskeleyebilir.
Ateşiniz olmasa bile şiddetli titreme, nefes darlığı, bilinç bulanıklığı, belirgin genel durum bozulması veya hızla kötüleşme varsa acil tıbbi değerlendirme gerekir.
Tedavi ekibinize hemen bildirmeniz gereken diğer belirtiler:
- Titreme, üşüme nöbetleri
- Öksürük, boğaz ağrısı veya nefes darlığı
- İshal veya idrar yaparken yanma hissi
- Herhangi bir yarada kızarıklık, şişlik veya akıntı
Bulantı ve kusma, kemoterapi tedavisi gören hastalarda en sık görülen ve hastalar tarafından en çok endişe duyulan yan etkilerden biridir. Günümüzde kullanılan bulantı önleyici ilaçlarla birçok hastada etkili şekilde önlenebilir veya azaltılabilir. Tedavi ekibiniz, aldığınız kemoterapi protokolüne göre size özel bir bulantı önleme planı oluşturacaktır.
Neden Ortaya Çıkar?
Kemoterapi ilaçları, beyin sapındaki kusma merkezini uyaran kimyasal sinyallerin salınmasını tetikleyebilir. Aynı zamanda mide ve bağırsak duvarındaki hücreleri etkileyerek serotonin gibi maddelerin salgılanmasına yol açar; bu da bulantı hissine katkıda bulunur. Bulantı riski, kullanılan ilacın türüne, dozuna, uygulama şekline ve hastanın bireysel özelliklerine (yaş, cinsiyet, önceki tedavi deneyimleri, alkol kullanım öyküsü gibi) bağlı olarak değişir.
Bulantı Türleri ve Zamanlaması
Kemoterapiye bağlı bulantı, ortaya çıkış zamanına göre üç grupta incelenir:
- Akut bulantı-kusma — tedaviden sonraki ilk 24 saat; genellikle ilk birkaç saatte pik yapar.
- Gecikmiş bulantı-kusma — tedaviden 24 saat geçtikten sonra başlayabilir ve birkaç gün sürebilir; özellikle bazı ilaç gruplarında sık görülür.
- Beklenti bulantı-kusması — tedaviden önce; önceki olumsuz deneyimlere bağlı öğrenilmiş bir tepkidir, koku, ses veya kliniğe girişle tetiklenebilir.
Yönetim ve Önleme — İlaç Tedavisi
Antiemetik ilaçlar, bulantının ortaya çıkmasını beklemeden, önleyici olarak kullanıldığında en etkili sonucu verir. Tedavi ekibiniz, kullanacağınız kemoterapi ilaçlarının bulantı riskine göre size bir veya birden fazla antiemetik ilacı kombine şekilde reçete edebilir. Reçete edilen ilaçları, doktorunuzun belirttiği saatlerde ve düzende almanız, tedavinin etkinliği açısından kritik önem taşır. Herhangi bir ilacı kendi kararınızla bırakmayınız veya dozunu değiştirmeyiniz.
Beslenme Önerileri
- Gün içinde az miktarda, sık aralıklarla beslenmeyi tercih edin.
- Yağlı, kızartılmış, baharatlı ve keskin kokulu yiyeceklerden kaçının.
- Oda sıcaklığında veya soğuk yiyecekler genellikle sıcak yemeklere göre daha iyi tolere edilir.
- Bulantınız artıyorsa sıvıları öğünlerden ayrı ve küçük yudumlarla almayı deneyebilirsiniz.
- Kuru krakerler, tuzlu bisküviler gibi hafif atıştırmalıklar bulantıyı hafifletebilir.
- Tedavi öncesinde aç veya çok tok karınla kliniğe gelmekten kaçının.
Yaşam Tarzı Önerileri
- Yemekten hemen sonra uzanmayın; baş yukarıda olacak şekilde dinlenin.
- Bulantıyı tetikleyen koku, görüntü veya ortamlardan mümkün olduğunca uzak durun.
- Bol, sıkmayan kıyafetler tercih edin.
- Derin nefes egzersizleri, gevşeme teknikleri ve dikkat dağıtıcı aktiviteler (müzik, sohbet gibi) bazı hastalarda bulantıyı azaltabilir.
- Tedavi günlerinde yanınızda güvendiğiniz bir yakınınızın bulunması, kaygıya bağlı bulantıyı azaltmaya yardımcı olabilir.
Ne Zaman Sağlık Ekibinizle İletişime Geçmelisiniz?
Aşağıdaki durumlardan herhangi biri söz konusuysa vakit kaybetmeden tedavi ekibinizle iletişime geçiniz:
- Kusma tekrarlıyorsa, şiddetliyse
- Sıvı veya besin alamıyor, ağızdan ilaçlarınızı tutamıyor olmanız
- Kusmukta kan görülmesi veya kahve telvesi görünümünde madde fark edilmesi
- Baş dönmesi, ağız kuruluğu, idrar miktarında azalma gibi susuzluk (dehidratasyon) belirtileri
- Reçete edilen antiemetik ilaçlara rağmen şikâyetlerin devam etmesi veya kötüleşmesi
- 38,0 °C ve üzeri ateş ile birlikte bulantı-kusma tablosunun görülmesi
Önemli: Bulantı ve kusmayı tedavinin kaçınılmaz bir parçası olarak görmeyin. Şikâyetleriniz kullandığınız ilaçlara rağmen devam ediyorsa tedavi ekibinize bildirin. Bulantı önleyici tedaviniz gerektiğinde yeniden düzenlenebilir.
Mukozit, kemoterapi ve bazı diğer kanser tedavilerinin ağız ve boğazın iç yüzeyinde oluşturabildiği kızarıklık, hassasiyet ve yaralarla seyreden bir durumdur. Ağrıya neden olabilir; yemek yemeyi, sıvı almayı, yutkunmayı ve konuşmayı zorlaştırabilir.
Neden Olur?
Kemoterapi, kanser hücrelerinin yanı sıra ağız ve sindirim sistemini döşeyen hızlı yenilenen sağlıklı hücreleri de etkileyebilir. Bu durum ağız içinde hassasiyet ve yaraların gelişmesine yol açabilir. Tedavi sırasında bağışıklık sisteminin zayıflaması da ağız içi enfeksiyon riskini artırabilir.
Ne Zaman Ortaya Çıkar?
Ağız yaralarının ortaya çıkma zamanı ve ne kadar süreceği kullanılan kemoterapi ilaçlarına, tedavi dozuna ve kişisel faktörlere göre değişebilir. Tedavi sırasında ağzınızda yeni gelişen ağrı, kızarıklık, yara veya beyaz alanlar fark ederseniz sağlık ekibinize bildirin.
Neler Yapabilirsiniz?
- Dişlerinizi ve dilinizi yumuşak kıllı bir diş fırçasıyla nazikçe temizleyin. Ağız bakımınız konusunda doktorunuzun veya diş hekiminizin önerilerine uyun.
- Ağzınızı gün içinde düzenli olarak ılık su, tuz ve/veya karbonat içeren, sağlık ekibinizin önerdiği ağız çalkalama solüsyonlarıyla çalkalayabilirsiniz. Alkol içeren gargaralardan kaçının.
- Limon, portakal gibi asitli; acı veya yoğun baharatlı; çok tuzlu, sert, kuru ve gevrek yiyeceklerden kaçının. Çok sıcak yiyecek ve içecekler de ağızdaki hassasiyeti artırabilir.
- Yumuşak, nemli ve kolay çiğnenip yutulabilen yiyecekleri tercih edin. Yiyecekleri soğuk veya oda sıcaklığında tüketmek daha rahat olabilir.
- Kuru yiyecekleri yoğurt, sos veya uygun sıvılarla yumuşatmayı deneyebilirsiniz.
- Gün boyunca su yudumlayarak ağzınızı nemli tutmaya çalışın. Dudak kuruluğu varsa uygun bir dudak nemlendiricisi kullanabilirsiniz.
- Sigara ve diğer tütün ürünlerinden ve alkollü içeceklerden kaçının.
- Ağzınızı her gün kontrol edin; yeni yara, kızarıklık, şişlik veya beyaz alanlar fark ederseniz sağlık ekibinize bildirin.
Ne Zaman Sağlık Ekibinize Başvurmalısınız?
- Ağız veya boğaz ağrısı yemek yemenizi, sıvı almanızı veya uyumanızı zorlaştırıyorsa
- 38°C veya üzerinde ateşiniz varsa
- Ağızda yeni gelişen beyaz alanlar veya plaklar fark ediyorsanız
- Yaralarda belirgin kanama, şişlik veya enfeksiyonu düşündüren değişiklikler varsa
- Yeterli sıvı alamıyorsanız
Ağız yaraları şiddetliyse kendi kendinize ilaç veya gargara kullanmak yerine tedavi ekibinize danışın. Ağrıyı azaltmak ve yemek yemeyi kolaylaştırmak için uygun ağız bakım ürünleri veya ilaçlar önerilebilir.
Kemoterapi sırasında iştah azalması, yiyeceklerin tadının eskisinden farklı gelmesi veya ağızda "metalik tat" hissedilmesi görülebilir. Tat ve koku değişiklikleri yemek yemeyi zorlaştırabilir ve yeterli besin alınamaması zamanla kilo ve kas kaybına yol açabilir. Bu nedenle iştah ve kilo değişikliklerinin takip edilmesi önemlidir.
Neden Olur?
Kanser ve kanser tedavileri tat ve koku duyusunda değişikliklere neden olabilir. Bunun yanında bulantı-kusma, ağız kuruluğu veya ağız yaraları, yutma güçlüğü, erken doyma, kabızlık, ağrı ve yorgunluk gibi sorunlar da yemek yemeyi zorlaştırabilir. Kaygı ve diğer duygusal etkenler de iştahı etkileyebilir.
Neler Yapabilirsiniz?
- Üç büyük öğün yerine, gün boyunca küçük ve sık öğünler tüketmeyi deneyin. İştahınızın daha iyi olduğu saatlerde daha fazla yemeye çalışabilirsiniz.
- Az miktarda yiyebiliyorsanız, öğünlerinizde enerji ve protein açısından zengin besinlere öncelik verin. Gerektiğinde doktorunuz veya diyetisyeniniz size uygun beslenme desteklerini önerebilir.
- Kırmızı etin tadı metalik, acı veya rahatsız edici geliyorsa tavuk, balık, yumurta, peynir, yoğurt, kuru baklagiller veya tofu gibi farklı protein kaynaklarını deneyebilirsiniz.
- Ağızda metalik tat varsa metal çatal-kaşık yerine plastik veya metal içermeyen çatal-kaşıklar kullanmayı deneyebilirsiniz.
- Tatlar eskisi kadar belirgin gelmiyorsa yemekleri fesleğen, kekik, biberiye gibi otlar, tolere edebildiğiniz baharatlar veya farklı soslarla lezzetlendirmeyi deneyebilirsiniz.
- Limon, portakal, sirke gibi ekşi veya asitli tatlar bazı kişilerde yiyecekleri daha lezzetli hale getirebilir. Ancak ağız veya boğaz yarası, yanma ya da hassasiyet varsa asitli ve acı/baharatlı yiyecekler rahatsızlığı artırabileceğinden bunlardan kaçının.
- Yemek kokuları sizi rahatsız ediyorsa soğuk veya oda sıcaklığındaki yiyecekleri deneyebilirsiniz. Yemek hazırlanan ortamdan uzak durmak da yardımcı olabilir.
- Katı yiyecekleri tüketmekte zorlanıyorsanız yoğurt, çorba, smoothie veya benzeri enerji ve protein içeren, kolay tüketilebilen seçeneklerden yararlanabilirsiniz.
- Ağız bakımına özen gösterin. Yemeklerden önce ve sonra ağzın temiz tutulması bazı kişilerde kötü veya metalik tadın azalmasına yardımcı olabilir.
- Yemek saatlerini mümkün olduğunca rahat ve keyifli hale getirin. Sevdiğiniz biriyle yemek yemek veya hoş bir ortam oluşturmak iştahınızı destekleyebilir.
- Kilonuzu düzenli olarak takip edin. İstemsiz veya hızlı kilo kaybını sağlık ekibinize bildirin.
Ne Zaman Sağlık Ekibinize Başvurmalısınız?
Aşağıdaki durumlardan biri varsa doktorunuz veya diyetisyeninizle görüşün:
- Belirgin veya hızlı kilo kaybı yaşıyorsanız
- Yeterli miktarda yiyecek veya sıvı tüketemiyorsanız
- Bulantı, kusma, ağız yaraları veya yutma güçlüğü beslenmenizi belirgin şekilde engelliyorsa
- Belirgin halsizlik, güçsüzlük veya baş dönmesi gelişiyorsa
- İştahsızlık devam ediyor ve günlük beslenmenizi önemli ölçüde etkiliyorsa
Beslenme gereksinimleri kanserin türüne, uygulanan tedaviye ve kişinin sağlık durumuna göre değişebilir. Bu nedenle belirgin kilo kaybı veya beslenme güçlüğü yaşayan hastaların onkoloji ekibi ve mümkünse onkoloji alanında deneyimli bir diyetisyen tarafından değerlendirilmesi önemlidir.
